Tryggšir ķ topp

Eftirfarandi grein birtist fyrst į Pressunni 8. aprķl 2011.

- stutt įminning um ašild Icesave aš breskum og hollenskum tryggingarsjóšum -

Ķ umręšunni um Icesave er ein stašreynd sem lķtt hefur veriš rędd. Stašreyndin er sś aš bęši ķ Bretlandi og Hollandi geršist Landsbankinn aukaašili aš žarlendum tryggingarsjóšum žegar Icesave var stofnaš ķ žessum löndum. Žetta var gert ķ žvķ augnamiši aš standa jafnfętis žarlendum bönkum varšandi innlįnstryggingar enda var slķkt augljóslega tališ mikilvęgt ķ markašssetningu į Icesave.

Eins og Ķslendingum er kunnugt um tryggšu bresku og hollensku tryggingarkerfin hęrri upphęš en žęr 20.887 evrur sem getiš er um ķ tilskipun ESB um innistęšutryggingar. Žess vegna geršist Landsbankinn ašili aš breska innlįnstryggingarkerfinu FSCS (Financial Services Compensation Scheme) sem tryggši innlįn upp aš 35.000 pundum og tryggingasjóši Hollenska Sešlabankans (De Nederlansche Bank, DNB) sem tryggši upphęšir aš 38.000 evrum į žeim tķma (tryggingin var sķšar hękkuš upp ķ 100 žśsund evrur annars vegar og 50 žśsund pund hins vegar). Var žetta gert meš svoköllušu "top up" kerfi žar sem Landsbankinn keypti višbótartryggingu af žarlendum innlįnstryggingarsjóšum til aš samanlögš trygging innlįna vęri sambęrileg viš žaš sem žarlendir bankar bjuggu viš.

Af hverju skiptir žetta mįli ķ umręšunni um Icesave? Jś, žaš er vegna žess aš žvķ hefur veriš haldiš fram – af žeim sem hafa viljaš lįta dómstólaleišina lķta śt fyrir aš vera įhęttusamari en hśn er ķ raun – aš Hollendingar og Bretar gętu krafiš ķslensk stjórnvöld um skašabętur vegna innistęšutrygginga umfram lįgmarkstrygginguna.

Langsótt er aš slķk krafa verši sett fram žar sem tilskipunin gerir eingöngu kröfu um aš sett verši upp kerfi ķ hverju landi sem uppfylli kröfur um lįgmarkstryggingu. Žvķ til stušnings hefur m.a. veriš bent į aš įminningarbréf ESA afmarkar meint brot viš lįgmarkstrygginguna.

Til višbótar žessum rökum mį, meš vķsan ķ ofangreinda ašild Landsbankans aš „top-up tryggingum“ ķ Bretlandi og Hollandi, telja mjög fjarstęšukennt aš ķslensk stjórnvöld verši krafin um fjįrhęš umfram žį lįgmarkstryggingu sem ķslenska tryggingarkerfiš byggši į ķ samręmi viš Evróputilskipun um innistęšutryggingar. Žaš helgast af žvķ aš Icesave reikningar Landsbankans voru tryggšir umfram lįgmarkstrygginguna žar sem Landsbankinn hafši keypt sig inn ķ višbótartryggingar ķ žarlendum innistęšutryggingarsjóšum. Žaš er žvķ ljóst aš hollensku og bresku innistęšutryggingarsjóširni bįru įbyrgš į aš tryggja innistęšur umfram lįgmarkstrygginguna. Sś įbyrgš lį ekki hjį hinum ķslenska tryggingarsjóši.

Hér er žvķ enn eitt dęmiš um aš veriš sé aš hrella ķslenskan almenning aš ósekju til aš gangast viš kröfu sem hefur afar veika stoš ķ lögum og reglum. Žaš vita Bretar og Hollendingar. Mikilvęgt er aš Ķslendingar séu einnig mešvitašir um žetta žegar žeir ganga til atkvęšagreišslu 9. aprķl.

Verum óhrędd - verum upplżst - segjum NEI.


Žjóš ķ höftum

Eftirfarandi grein birtist į Pressunni 15. mars 2011.

Žessa dagana eyša óešlilega margir Ķslendingar tķma sķnum ķ umręšur um mįlefni sem ęttu ķ raun ekki aš vera til umręšu mišaš viš žau fjölmörgu brżnu śrlausnarefni sem žjóšin stendur frammi fyrir. Ég er einn žessara Ķslendinga. Mįlefniš er aš sjįlfsögšu Icesave. Miklu frekar kysi ég aš nżta tķma minn ķ aš sinna hugšarefnum sem veita mér og öšrum meiri gleši, eša til aš taka žįtt ķ umręšu um brżnni žjóšfélagsmįl sem ekki verša umflśin: orkumįl, atvinnumįl, umhverfismįl, menntamįl og svo mętti lengi telja.

Žar sem rķkisstjórn Ķslands hefur brugšist illilega ķ hagsmunagęslu fyrir ķslenskan almenning og mįlsvörn ķ Icesave mįlinu hefur almenningur sjįlfur žurft aš halda uppi vörnum. Ég tel mér skylt aš taka žįtt ķ žeirri vörn.

Hvķtt er svart og svart er hvķtt

Illu heilli fyrir ķslenska žjóš viršast rįšamenn haldnir žeirri žrįhyggju aš ķslenskum skattgreišendum sé naušugur einn kostur aš bera fjįrhagstjón sem gjaldžrot islensks einkabanka olli į erlendri grund. En Ķslendingar hafa ašra kosti ķ stöšunni. Ķslendingar hafa žann kost aš treysta į lög og reglu - treysta į stošir réttarrķkisins.

Ķ réttarrķki sem byggir į frjįlsum samningum lendir fjįrtjón viš gjaldžrot banka į žeim sem eiga beina ašild aš mįlinu: einkum hluthöfum og žeim sem lįnaš hafa fé til bankans, ž.m.t. innistęšueigendum. Žannig eru lögin. Žannig eru leikreglurnar.

Žaš er ef til vill tķmanna tįkn aš reynt sé aš telja ķslenskum almenningi trś um aš ekki sé žorandi aš halda uppi vörnum og lįta į žaš reyna fyrir dómstólum hver réttur Ķslands sé ķ Icesave deilunni. „Dómsstólaleišin er hęttuleg“, er okkur sagt. Betra sé aš lįta undan og fallast į skilyrši samnings žar sem Ķslendingar halda višsemjendum sķnum skašlausum lķkt og Ķslendingar hafi žegar gjörtapaš dómsmįli.

Gjaldeyrishöft og Icesave

Annaš dęmi um mįlflutning žar sem hlutunum er snśiš į hvolf ķ von um aš almenningur beri ekki skynbragš į rökręnt samhengi hlutanna er umręšan um gjaldeyrishöft og įhrif Icesave į žau.

Markmiš gjaldeyrishaftanna sem sett voru haustiš 2008 var aš hefta śtstreymi gjaldeyris og forša verulegu falli į gengi krónunnar. Žó aš sś rįšstöfun og gagnsemi hennar til lengri tķma sé umdeild ber flestum saman um aš gjaldeyrishöftin komu i veg fyrir enn meira fall ķslensku krónunnar ķ kjölfar bankahrunsins en raun ber vitni og aš nśverandi gengi krónunnar sé talsvert hęrra en žaš vęri ef gjaldeyrisvišskipti vęru gefin frjįls. Skżr vķsbending um aš svo sé er sś stašreynd aš gengi ķslensku krónunnar utan haftanna, svokallaš aflandsgengi, er um 60% lęgra en skrįš gengi sešlabankans.

Fyrir liggur aš kostnašur rķkissjóšs vegna fyrirliggjandi Icesave-samninga (Icesave III) er mjög nęmur fyrir gengisžróun krónunnar į samningstķmanum og ljóst aš hófleg lękkun krónunnar myndi margfalda žęr upphęšir sem lenda į skattgreišendum aš öšru óbreytt.

Žeir śtreikningar sem kynntir hafa veriš aš undanförnu į lķklegum kostnaši rķkissjóšs vegna samningsins byggja į žeirri megin forsendu aš gengi krónunnar haldist stöšugt į samningstķmanum og žannig mį segja aš įframhaldandi gjaldeyrishöft séu ein forsenda žess aš kostnašur vegna Icesave III verši innan višrįšanlegra marka.

Žį mį hverjum manni vera ljóst aš samningur, sem felur ķ sér skuldbindingar til langs tķma um ótilgreindar greišslur ķ erlendri mynt sem numiš geta tugum og jafnvel hundrušum milljarša, minnkar verulega svigrśm til afnįms gjaldeyrishafta į samningstķmanum.

Ķ ljósi žessa samhengis er nęr óskiljanlegt aš žvķ sé nś ķtrekaš haldiš fram aš samžykkt Icesave-samningsins ķ žjóšaratkvęšagreišslu 9. aprķl muni flżta fyrir afnįmi gjaldeyrishafta og aš höfnun samningsins muni festa žau ķ sessi. Žetta er eitt dęmi af mörgum um röksemdarfęrslu sem gengur gegn heilbrigšri skynsemi žar sem reynt er aš sannfęra almenning um aš hvķtt sé svart og svart sé hvķtt.

„Auknar skuldir - bętt lįnshęfi“ - getur žaš veriš?

Af sama meiši er sś röksemdarfęrsla aš meš žvķ aš takast į hendur skuldbindingar meš samžykkt samningsins batni lįnshęfimat rķkisins og ašgangur aš erlendum lįnamörkušum opnist. Aš aukin skuldsetning ķ erlendri mynt geri rķkissjóš aš traustari skuldara og auki įhuga fjįrfesta į frekari lįnveitingum er svo fjarstęšukenndur mįlflutningur aš kalla mį móšgun viš sęmilega skynsamt fólk aš bera hann į borš. Aš vķsa til ummęla lįnshęfimatsfyrirtękja, sem skömmu fyrir gjaldžrot bankanna settu žį ķ śrvalsflokk skuldara, gerir mįlflutninginn sķst traustari.

Žótt žjóšin sé oršin langžreytt į umręšunni um Icesave og margir vilji heldur eyša tķma sķnum ķ annaš höfum viš ekki efni į žvķ aš lįta tómlęti rįša feršinni. 

 Advice frame

Sveinn Tryggvason

Verkfręšingur og félagi ķ ADVICE-hópnum gegn Icesave

www.advice.is


Klappaš og klįrt?

Eftirfarandi grein eftir mig birtist ķ Morgunblašinu 10. febrśar 2011.

Klappaš og klįrt Śtdrįttur

Į dögunum hélt formašur Sjįlfstęšisflokksins ręšu ķ Valhöll. Aš ręšu lokinni klöppušu sumir fundarmanna į mešan ašrir sįtu hljóšir. Lófatak fundarmanna magnašist į undraveršan hįtt ķ fjölmišlum en žó var allra mest klappaš į stjórnarheimilinu og mešal pólitķskra andstęšinga Sjįlfstęšisflokksins.  

Formašurinn lagši į žaš įherslu ķ ręšu sinni aš nżfengin afstaša hans til nżrra Icesave-samninga sé ķ fullu samręmi viš žį skošun sem hann hefur haldiš į loft frį upphafi, aš betra sé aš leysa Icesave-deiluna meš samningum en fyrir dómstólum. Mįli sķnu til stušnings vitnaši formašurinn ķ orš formanns flokksins til 27 įra, Ólafs Thors, frį žvķ ķ landhelgisdeilunni viš Breta įriš1961 um aš hrošalegustu svikin sem aušiš er aš fremja sé aš svķkjast um aš semja.

Žaš er rétt aš viti borin žjóš sem bżr į mörkum austurs og vesturs getur – og hefur farsęllega unniš eftir žeirri skynsamlegu meginreglu aš leita sįtta og foršast beri strķš ķ lengstu lög. Enda erum viš herlaus žjóš og höfum aldrei hįš eiginlegt strķš viš ašra žjóš. En viš erum ekki réttlaus žjóš og į Ķslandi meš lögum skal land byggja. Žegar ekki er hęgt aš śtkljį mįl meš sįtt sem er ašgengileg fyrir deiluašila er ešlilegt aš leita til dómstóla. Žetta fyrirkomulag er grundvallaratriši réttarrķkisins og jafnframt ešlilegur farvegur žegar fullvalda rķki eiga ķ deilum.

Hvort Icesave-samningurinn, sem nś liggur fyrir, telst ašgengileg sįtt fyrir Ķslendinga er vitanlega matsatriši. Fram hefur komiš aš formašur Sjįlfstęšisflokksins telji kröfu Breta og Hollendinga ekki lögvarša en eftir „ķskalt hagsmunamat” sé nišurstaša hans sś aš best sé aš samžykkja fyrirliggjandi samning. Žessu mati er ég ósammįla.

Ķ fyrsta lagi geta žaš ekki talist rök ķ sjįlfu sér aš benda į aš  Icesave-samkomulagiš sé sem slķkt gott af žeirri įstęšu einni aš um samkomulag sé aš ręša. Horfa veršur til efnis samkomulagsins til žess aš meta, hvort ķ žvķ felist betri mįlalyktir en žęr aš bķša śrskuršar dómstóls. Žótt Bjarni Benediktsson hafi frį upphafi mįlsins talaš fyrir samningaleiš er žaš ekki žar meš sagt aš hann sé skuldbundinn til aš samžykkja eša tala fyrir samžykkt samningsins sem nś liggur fyrir – jafnvel žótt sį samningur kunni aš vera sį besti sem višsemjendur okkar munu bjóša. Žótt samningaleišin hafi veriš fyrsti valkostur  felst engin pólitķskur višsnśningur eša óįbyrgt framferši ķ žvķ aš hafna žeim samningi sem nś liggur fyrir. 

SvavarGestsson Mbl

Ķ öšru lagi er sį mįlflutningur, sem talsmenn Icesave-samkomulags hafa boriš į borš fyrir žjóšina, aš fyrirliggjandi samningur sé miklu betri en hinir fyrri, ekki bošleg rök. Žaš ber vott um vonleysi og metnašarleysi aš meta fyrirliggjandi samning śt frį žeim dęmalausa samningi sem Svavar Gestsson sótti meš haršfylgi ķ greipar gįttašra višsemjenda sinna og rann óséšur ķ gegnum Stjórnarrįšiš. Meš višlķka mįlatilbśnaši vęri allt eins hęgt aš gangast undir kröfu nįgrannans um aš borga stöšumęlasektir hans meš žeim „rökum“ aš viš sleppum viš aš greiša bifreišagjöldin hans eins og nįgranninn heimtaši upphaflega.

Nś hefur formašur Sjįlfstęšisflokksins illu heilli tekiš undir žessa rökleysu og pólitķskir andstęšingar hans fagna.

Įbyrg afstaša

Ef skošun formannsins er sś aš kröfur Hollendinga og Breta séu ekki lögvaršar er eina įbyrga afstašan, sem hann getur tekiš til mįlsins, aš hafna fyrirliggjandi Icesave-samningum, enda er inntak žeirra hiš sama og hinna fyrri: aš almenningur greiši skuldir óreišumanna. Slķk afstaša vęri ķ fullu samręmi viš fyrri yfirlżsingar, ķ rökręnu samhengi viš afstöšu formannsins til lögmętis krafnanna og ķ samręmi viš grunngildi Sjįlfstęšisflokksins og įlyktun sķšasta landsfundar.

Enn fremur vęri slķk afstaša til žess fallin aš marka endalok fylgispektar flokksins viš pilsfaldakapķtalisma sem er um žaš bil aš sökkva hverju vestręnu rķki į eftir öšru ķ skuldafen. Jafnframt myndi slķk afstaša marka endurfundi viš hugmyndafręši Sjįlfstęšisflokksins um frelsi einstaklingsins og traust į réttarrķkiš. 

Bjarni Benediktsson og žingflokkur Sjįlfstęšisflokksins getur veriš stoltur af žvķ aš eiga sinn žįtt ķ žvķ aš fyrirliggjandi Icesave-samningar eru skįrri en sś hörmung sem rķkisstjórn Jóhönnu Siguršardóttur var tilbśin aš samžykkja fyrir hönd žjóšarinnar en žjóšin hafnaši sķšan meš afgerandi hętti fyrir tilstilli forseta Ķslands. Eftir stendur žó samningur sem gerir rįš fyrir aš ķslenskir skattgreišendur borgi fyrir pólitķsk inngrip Breta og Hollendinga til bjargar eigin bankakerfi. Sį samningur er į įbyrgš og ķ boši „norręnu velferšarstjórnar“ Jóhönnu Siguršardóttur og Steingrķms J. Sigfśssonar. Aš žeim samningi į Sjįlfstęšisflokkurinn ekki aš eiga neina hlutdeild, enda fęlist ķ žvķ pólitķskur afleikur og samfylking kringum sjónarspil um aš bankakerfi heimsins sé eitthvaš annaš en gjaldžrota.

Enn er tķmi til aš breyta rétt. 


„Dólgafrjįlshyggja” ķ Hįskóla Ķslands

Eftirfarandi grein eftir mig birtist ķ Morgunblašinu ķ dag - 15. september 2010.

Tagline DólgafrjįlshyggjaStjórnmįlaumręša į Ķslandi hefur oft veriš skrżtin, stundum skemmtileg og  stöku sinnum jafnvel uppbyggileg og mįlefnaleg. Aš undanförnu hefur umręšan žó einkum veriš dapurleg. Hér er ekki įtt viš furšur ķ bloggheimum eša nafnlausan rógburš ķ netmišlum. Hér er įtt viš oršręšu vanstilltra stjórnmįlamanna hvort heldur sem er śr ręšustóli Alžingis eša ķ vištölum viš fréttamenn. Oft mį žvķ mišur sjį žreytu og stundum reiši og heift en rökstuddur mįlflutningur, skżr framtķšarsżn og mįlefnaleg skošanaskipti eru sjaldséš. Žótt skiljanlegt sé aš įlag hafi įhrif į dómgreind og valdi ójafnvęgi veršur aš gera žį kröfu til stjórnmįlamanna aš žeir fari fram meš sęmilegu fordęmi. Hins vegar ętti fólk aš geta treyst žvķ aš umręša um žjóšmįl ķ hįskólasamfélaginu hvķli į traustum grunni.

Ég gerši mér žvķ vonir um vandaša og upplżsandi umręšu žegar ég sį auglżsta fyrirlestrarröš sem Žjóšmįlastofnun Hįskóla Ķslands og EDDA öndvegissetur, sem einnig er sjįlfstęš rannsóknarmišstöš innan Hįskóla Ķslands standa fyrir žessar vikurnar og fjallar um frjįlshyggju. Tilefni fyrirlestranna er śtgįfa bókarinnar „Eilķfšarvélin: Uppgjör viš nżfrjįlshyggjuna” sem Žjóšmįlastofnun gefur śt undir ritstjórn Kolbeins Stefįnssonar, sérfręšings Žjóšmįlastofnunar og doktorsnema ķ félagsfręši, sem jafnframt reiš į vašiš meš fyrsta fyrirlesturinn.

Vęntingarnar voru aš vķsu hófstilltar ķ ljósi vonbrigša sķšastlišiš vor meš framlag Hįskóla Ķslands til umręšunnar um lęrdóma af skżrslu rannsóknarnefndar Alžingis og uršu mér tilefni til greinarskrifa sem bar heitiš „Hįskóli Ķslands ķ fallhęttu”. Žar gerši ég m.a. athugasemd viš įróšurskenndan mįlflutning Stefįns Ólafssonar, prófessors, sem įtti ekkert skylt viš vķsindalega hlutlęgni.

Žaš er skemmst frį žvķ aš segja aš fyrirlestur Kolbeins Stefįnssonar, sem samkvęmt auglżsingu fjallaši um „samfélagssżn frjįlshyggjunnar og žęr hugmyndir um einstaklinginn sem hśn hvķlir į”, var afleitur. Efnistök sżndu engin merki um vķsindalega hlutlęgni enda fór fyrirlesarinn ekki leynt meš óbeit sķna į višfangsefninu. Hugtakanotkun var ruglingsleg og ónįkvęm enda lagši fyrirlesari sig ķ žeim efnum fremur fram um hótfyndni en vandaša og yfirvegaša umfjöllun. Žannig kynnti fyrirlesarinn til sögunnar nżtt hugtak, „dólgafrjįlshyggju”, sem ętla mętti aš upprunnin vęri hjį nafnlausum rógsmönnum ķ bloggheimum fremur en ķ rannsóknarstofnun innan Hįskóla Ķslands. Fyrirlesarinn stašhęfši aš dólgafrjįlshyggja vęri sś tegund frjįlshyggju sem rķkti į Ķslandi og vęri dólgafrjįlshyggan orsök efnahagshrunsins. Ekki var gerš nein tilraun til aš renna stošum undir žį stašhęfingu. Įheyrendur gįtu žó skiliš aš hér vęri į feršinni enn hręšilegri śtgįfa af frjįlshyggju en hin illręmda nżfrjįlshyggja sem vinstrisinnašir stjórnmįlamenn og meintir fręšimenn hafa gjarnan dregiš fram žegar eftirspurn hefur veriš eftir einföldum og órökstuddum skżringum į örsökum efnahagshrunsins.

Svo nįlęgt en žó svo fjarri
Tilt   Nżfrjįlshyggjan ķ framkvęmdEins og ķ erindi Stefįns Ólafssonar og var tilefni greinarskrifa minna sķšastlišiš vor, komst bošskapur Kolbeins Stefįnssonar į köflum glettilega nįlęgt rót vandans. Žannig fjallaši Kolbeinn undir lok fyrirlestrarins um „nżfrjįlshyggjuna ķ framkvęmd” žar sem žrjś fyrirbęri - 1) rķkisįbyrgšir, 2) žrautavaralįn Sešlabanka og 3) innstęšutryggingar - komu fyrir į sömu glęrunni en sķšasti punktur glęrunnar var eftirfarandi stašhęfing: „Pilsfaldakapķtalismi er nżfrjįlshyggjan ķ framkvęmd”. Ef litiš er burt frį žvķ aš hugtakiš „pilsfaldakapķtalismi” hafi ekki veriš skilgreint til fullnustu er stašhęfingin  bersżnilega ķ andstöšu viš mįlflutning um aš nżfrjįlshyggja sé afbrigši frjįlshyggju enda hlżtur öllum aš vera ljóst aš frjįlshyggjumenn hafa lengi barist gegn hvers kyns rķkisįbyrgš, mišstżršum peningakerfum og žrautavaralįnum Sešlabanka og innistęšutryggingum. Žessu til stušnings mętti nefna skrif Ludwig von Mises, Friedrich Hayek og Murray N. Rothbard sem eru til vitnis um andstöšu frjįlshyggjumanna viš „pilsfaldakapķtalisma” og „nżfrjįlshyggju”.

Žess ber žó aš geta aš Milton Friedman, mešal annarra hagfręšinga af hinum svokallaša Chicago-skóla, sem ķ żmsu tilliti mętti kalla frjįlshyggjumann var fylgjandi mišstżringu Sešlabanka į peningamagni (e. monetarism) sem į mikiš skylt viš keynesķska hagfręši en er algjörri ķ andstöšu viš skošanir Ludwig von Mises og annarra hagfręšinga af austurrķska skólanum sem ašhyllast frjįlshyggju į sviši peningamįla.

En hvernig sem slķkum litbrigšum lķšur er ljóst aš einhęfur, ómįlefnalegur og mótsagnakenndur fyrirlestur Kolbeins Stefįnssonar um frjįlshyggju var slęm byrjun og ekki góš bókarkynning. Žótt mįlatilbśnašur af žvķ tagi sem ritstjóri Eilķfšarvélarinnar hafši uppi ķ nafni Žjóšmįlastofnunar kunni aš vera óhjįkvęmilegur fylgikvilli ķ dęgurmįlaumręšu er hann algerlega óbošlegur sem framlag Hįskóla Ķslands til uppbyggilegrar stjórnmįlaumręšu.

Ég vil žvķ endurtaka hvatningu mķna frį ķ vor um aš rektor Hįskóla Ķslands og annaš forystufólk ķslenska fręšasamfélagsins geri betur.


Hįskóli Ķslands ķ fallhęttu

Eftirfarandi grein eftir mig birtist ķ styttri śtgįfu ķ Morgunblašinu ķ dag - 8. maķ 2010.

Fallhętta taglineHįskóli Ķslands stóš fyrir fimm opnum umręšufundum dagana 26.-30. aprķl 2010 um lęrdóma af skżrslu rannsóknarnefndar Alžingis. Bįru fundirnir heitiš "Uppgjör, įbyrgš og endurmat". Fundirnir voru allir afar vel sóttir og ljóst aš margir höfšu įhuga į aš heyra hvaš hįskólamenn hefšu fram aš fęra. 

Sum erindin voru góš - skżr, mįlefnaleg og fróšleg. Ber žį helst aš nefna erindi Huldu Žórisdóttur sem fjallaši um Efnahagshruniš sem afsprengi ašstęšna og fjötrašrar skynsemi (i), erindi Eirķks Jónssonar um Eftirlitsstofnanir fjįrmįlakerfisins (ii) og Žóršar Bogasonar um Rįšherraįbyrg (iii).

Nokkur erindi voru hins vegar į mörkunum aš geta talist bošlegt framlag hįskólasamfélagsins žar sem žau minntu meira į lélegar bloggfęrslur en framlag akademķunnar til žjóšmįlaumręšu. Órökstuddar alhęfingar, aulabrandarar į kostnaš einstaklinga og óyfirveguš og ósanngjörn mešferš į višfangsefninu į ekki heima ķ erindum hįskólamanna sem taka sjįlfa sig alvarlega. Aš žessu leyti olli HĶ vonbrigšum.

Einsleit umręša

Annaš sem einkenndi umręšuna og įlyktanir og skošanir frummęlenda var einsleitnin. Žvķ var haldiš fram aš sökudólgurinn vęri frjįlshyggjan, afskiptaleysiš og skortur į lögum. Um leiš var žvķ slegiš föstu aš įstęšur hrunsins hefšu legiš ķ stęrš bankanna mišaš viš stęrš hagkerfisins og žannig getu Sešlabankans og rķkisins til aš hlaupa undir bagga meš bönkum į fallandi fęti. Enginn frummęlenda hafši orš į žvķ aš frjįlshyggjumenn hefšu įratugum saman bent į aš žrautavaralįn frį Sešlabönkum og żmis önnur afskiptasemi rķkisins żttu undir įhęttusękni ķ fjįrmįlakerfinu og reglubundiš hrun. Afstaša flestra frummęlenda var aš žessu leyti einsleit og umgjörš Hįskólans žvķ ekki „vķsindaleg".

Öfugmęli Stefįns Ólafssonar

Stefįn Ólafsson, prófessor, var lengst allra frį vķsindalegri hlutlęgni enda rakst hvaš į annars horn ķ erindi hans. Ķ staš žess aš gera tilraun til aš byggja į haldbęrum rökum og įlykta śt frį žeim kaus prófessorinn aš nżta tękifęriš til aš višra gamalkunnar įsakanir į hendur pólitķskum andstęšingum. Įsakanir sem prófessorinn fékk svo enn aftur tękifęri til aš śtvarpa gagnrżnislaust ķ Speglinum ķ Rķkisśtvarpinu, žrišjudaginn 4. maķ.

MisesHayek tiltEin furšulegustu öfugmęli ķ erindi Stefįns Ólafssonar fólust ķ stašhęfingunni um aš tķšarandi frjįlshyggjunnar greiddi leiš fyrir taumlausa žróun bóluhagkerfis sem sprakk ķ hruninu. Žessa stašhęfingu lagši prófessorinn į borš fyrir įheyrendur įn žess aš geta žess aš austurrķski hagfręšiskólinn - sem meš réttu mętti nefna hagfręši frjįlshyggjumanna - śtskżrir mjög nįkvęmlega hvernig eignabólur verša til og springa - en Friedrich Hayek fékk einmitt nóbelsveršlaun ķ hagfręši 1974 fyrir framlag sitt til žessarar kenningar sem į ensku nefnist austrian business cycle theory - og į rętur sķnar aš rekja til skrifa Ludwig von Mises įriš 1912.

Frjįlshyggjumenn af austurķska skólanum hafa svo sannarlega varaš viš ósjįlfbęrni bóluhagkerfisins eins og fjölmörg dęmi sanna. Fyrir utan skrif hagfręšinga į borš viš Mises og Hayek ķ gegnum tķšina mętti sem dęmi nefna įratugalanga barįttu bandarķska stjórnmįlamannsins Ron Paul (sbr. žessa samantekt eša žetta vištal). Einnig eru afdrįttarlausar višvaranir Peter Schiff vel žekktar en samatekt į sjónvarpsvištölum viš Schiff öšlušust mikla śtbreišslu į Youtube undir heitinu Peter Schiff was right. Ron Paul og Peter Schiff eru bįšir miklir frjįlshyggjumenn og vķsa išulega ķ austurrķska hagfręšiskólann mįli sķnu til stušnings.

Stašhęfing Stefįns Ólafssonar um aš frjįlshyggja hafi żtt undir bóluhagkerfiš er ekki einungis órökstudd og röng heldur fįrįnleg ķ ljósi aldar gamallar barįttu austurrķska hagfręšiskólans gegn veršbólum.  

Öllu verra er žó aš ranghugmyndir į borš viš žęr sem hrjį Stefįn Ólafsson leiša til rangrar sjśkdómsgreiningar og geta oršiš til žess aš koma žjóšfélaginu ķ enn meiri flękju žar sem įbyrgš eins flękist ķ įhęttu annars. Slķka samfélagsgerš mętti e.t.v. kalla "pilsfaldskapķtalisma" - žar sem gróši er einkavęddur og tapiš er žjóšnżtt - en slķk samfélagsgerš į ekkert skylt viš frjįlshyggju.

Strįmašurinn Laffer

Ķ fyrirlestri sķnum komst Stefįn Ólafsson žó į köflum glettilega nįlęgt rót vandans. Žannig sżndi prófessorinn glęru yfir skuldasöfnun žjóšarinnar erlendis sem hann lżsti sem „bestu myndinni af hrunadansinum". Ķ staš žess aš tengja aukna skuldasöfnun žjóšarinnar erlendis viš flóšbylgju lįnsfjįr sem reiš yfir heimsbyggšina į žessum įrum - og var bein afleišing peningastefnu sešlabanka heimsins ķ anda Keynes - fór fyrirlesarinn žvķ mišur śt af sporinu og nišur ķ skotgrafirnar.

Skotmarkiš var hiš sama og venjulega og reyndi prófessorinn aš gera Arthur Laffer aš „meistara frjįlshyggjunnar" ķ žeim tilgangi aš koma höggi į frjįlshyggjuna meš žvķ aš segja skrżtlu um ummęli Laffer ķ Žjóšmenningarhśsinu ķ október 2007. Žaš sem tekur broddinn śr skrżtlunni er aš Laffer er enginn frjįlshyggjumašur. Meš tilliti til peningastefnu og žróunar skulda og peningamagns - sem var umręšuefni prófessorsins žegar hann fór śt af sporinu - er Arthur Laffer bżsna langt frį žvķ aš vera frjįlshyggjumašur. Žaš žekkja allir sem vita af fręgu vešmįli sem Laffer og fyrrnefndur Peter Schiff  geršu ķ beinni śtsendingu į sjónvarpsstöšinni CNBC ķ įgśst 2006. Ķ vištalinu varaši Peter Schiff viš žvķ aš neysla vęri drifin įfram af skuldum og gervihękkun fasteigna og hlutabréfa skapaši fölsk pappķrsveršmęti. Įšur en langt um liši myndi bólan springa og fólk skiliš eftir ķ skuldafeni. Arthur Laffer sagši aftur į móti efnahag Bandarķkjanna aldrei hafa veriš betri og aš peningastefna sešlabankans vęri frįbęr! Žaš er skemmst frį žvķ aš segja, sem naumast fer nś milli mįla, aš frjįlshyggjumašurinn Peter Schiff vann vešmįliš.

 

Skošanir og ummęli Arthur Laffer um peningastefnu eru augljóslega ķ andstöšu viš skošanir frjįlshyggjumanna. Žaš hindraši Stefįn Ólafsson samt ekki ķ žvķ aš reyna aš gera strįmann śr Laffer og nota ķ pólitķskum įróšri enda sjįlfsagt flestir įheyrenda sem leggja trśnaš viš žaš sem prófessor ķ Hįskóla Ķslands segir ķ erindi um jafn alvarlegt mįl og hrun ķslensks efnahags.

Litbrigši mįlefnalegrar umręšu eša einstefna og alhęfingar

Žaš er sök sér aš tilhneiging prófessors ķ Hįskóla Ķslands til stjórnmįlaįróšurs reki hann ķ ógöngur fjarri mįlefnalegri og fręšilegri umręšu. Žaš er öllu verra aš Hįskóli Ķslands bjóši ekki upp į fjölbreyttari, uppbyggilegri og yfirvegašari umgjörš en raun ber vitni.

Framtak HĶ um opna umręšufundi er lofsvert. Sumir fyrirlestrarnir voru góšir og gagnlegir og flestir įhugaveršir. Hjaršmenningin, einstefnan og gagnrżnisleysiš mį hins vegar ekki verša fręšasamfélaginu jafn skeinuhętt og tilfelliš varš meš ķslenska fjįrmįlakerfiš. Ég hvet žvķ rektor Hįskóla Ķslands og annaš forystufólk ķslenska fręšasamfélagsins til aš gera betur.

 


Bastiat og žaš sem ekki sést

Bastiat tiltFranski rithöfundurinn Frédéric Bastiat skrifaši įriš 1850 stutta dęmisögu sem žeir sem hana skilja geta dregiš mikilvęgan og sķgildan lęrdóm af. Dęmisaga Bastiat kallast į frönsku Ce qu'on voit et ce qu'on ne voit pas sem į ķslensku myndi śtleggjast žaš sem sést og žaš sem ekki sést.

Bošskapur sögunnar er sį aš ekki sé rįšlegt aš meta gęši ašgerša meš žvķ aš lķta eingöngu į žęr afleišingar sem fyrir augum ber og eru augljósar heldur žurfi jafnan aš taka meš ķ reikninginn žęr afleišingar sem ekki eru augljósar viš fyrstu sżn.

Dęmisagan fjallar um bśšareiganda sem veršur fyrir žvķ dag einn aš sonur hans brżtur gluggarśšu ķ bśš föšur sķns. Fólk sem drķfur aš reynir aš hughreysta bśšareigandann meš žeim oršum aš fįtt sé svo meš öllu illt aš ekki boši nokkuš gott. Ef engar rśšur brotnušu yrši lķtiš um vinnu fyrir glergeršarmanninn og aš rśšubrotiš hafi ķ raun veriš til góšs žar sem žaš skapaši atvinnu fyrir glergeršarmanninn.

Bastiat bendir į aš žeir sex frankar sem bśšareigandinn žurfti aš greiša glergeršarmanninum fyrir nżja rśšu hefšu annars veriš notašir ķ aš kaupa nżja skó. Afleišing rśšubrotsins hafi žvķ ekki eingöngu veriš hiš augljósa: aš glergeršarmašurinn śtbjó nżja rśšu, heldur einnig aš bśšareigandinn eignašist ekki nżja skó. Hin ósżnilega afleišing var žvķ sś aš skógeršarmašurinn missti af višskiptum viš bśšareigandann. Afleišingar rśšubrotsins voru žvķ ekki įvinningur samfélagsins ķ formi nżrrar rśšu heldur žvert į móti tap samfélagsins ķ formi skópars sem aldrei varš til.

Žessi bošskapur kann aš viršast svo sjįlfsagšur aš ekki žurfi aš hafa įhyggjur af žvķ aš vel menntaš og hugsandi nśtķmafólk falli ķ sömu gryfju og nįgrannar bśšareigandans ķ dęmisögu Bastiat. Žvķ mišur er einmitt žessi sama gryfja trošfull af hagfręšingum, stjórnmįlamönnum og alls kyns fólki sem fellur fyrir rökvillunni um brotna gluggann.

Eitt algengasta dęmiš um hvernig rökvillan um brotna gluggann žvęlist fyrir stjórnmįlamönnum er gamalkunnugt tal um aš rķkiš žurfi aš skapa störf. Slķk "sköpun" fer gjarnan fram meš žvķ aš skattleggja (eša taka lįn og žannig skattleggja framtķšina) og žar meš eyšileggja ósżnileg störf vķša ķ samfélaginu til aš til žess aš skapa sżnileg störf t.d. viš aš byggja tónlistarhśs.

brokenWindow Harpa 

Skrif Paul Krugman, hagfręšings og Nóbelsveršlaunahafa, um hvernig įrįsirnar į Tvķburaturnana myndu örva hagkerfiš og vera til góšs er lķka ömurleg birtingarmynd sömu rökvillu. Fleiri dęmi eru um aš keynesķskir hagfręšingar hafi litiš meš velžóknun į eyšileggingar strķša og hamfara žar sem enduruppbyggingin sé svo góš fyrir hagkerfiš! Žaš kęmi ekki į óvart žótt einhver ķslenskur hagfręšingur eša stjórnmįlamašur stigi fram į nęstunni og lżsti gagnsemi eldgosa og hamfaraflóša til örvunar į ķslensku efnahagslķfi!

Myndskeišiš hér aš nešan sżnir į örfįum mķnśtum nokkur dęmi um žetta.

Nišurlag

Töfraformśla Keynes um hvernig laga megi meinsemdir hagkerfisins meš meiri eyšslu er sennilega ein lķfseigasta birtingarmyndin į rökvillunni um brotna gluggann. Ašgeršir stjórnvalda vķša um heim til "örvunar" eša "björgunar" eru nżjasta dęmiš. Og um leiš žaš dżrasta.  

Žaš er kominn tķmi til aš hętta aš endurnżta ónżtar hugmyndir sem hvķla į rökvillu sem Bastiat śtskżrši fyrir heiminum fyrir 160 įrum. Er žaš ekki?


Von til bjartsżni

Orš Gylfa Magnśssonar į Alžingi ķ dag um aš ekki megi lįta žaš gerast aftur aš bankar afli fjįr ķ skjóli rķkisins voru óvęnt įnęgja mišaš viš fyrri yfirlżsingar rįšherrans og rķkisstjórnarinnar. Vekja orš rįšherrans von um aš Ķsland nįi aš vinna į rót vandans sem innbyggšur er ķ nśtķma fjįrmįlakerfi og er hin eiginlega grunnorsök fjįrmįlahrunsins hér heima og erlendis. Oršrétt sagši Gylfi:

Viš getum ekki lįtiš žaš lķšast aš fjįrmįlafyrirtęki afli fjįr ķ trausti žess aš hiš opinbera muni hlaupa undir bagga ef aš menn tefla of djarft

Ennfremur sagši Gylfi:

Įhęttan af rekstri fjįrmįlafyrirtękja į fyrst og fremst aš vera hjį eigendum fjįrmįlafyrirtękja. Žeir mega vissulega njóta žess ef vel gengur, en žeir eiga lķka aš bera megniš af skellinum ef illa gengur

Ofangreind orš eru kęrkomin tilbreyting frį margķtrekašri oršręšu sem žvķ mišur er algengt svar  margra stjórnmįlamanna śr öllum flokkum um aš naušsynlegustu višbrögš viš bankahruninu séu aš styrkja, auka og herša eftirlit meš bönkum. Eins og ég hef įšur bent į hafa tilraunir til aš lįta opinbert eftirlit koma ķ stašinn fyrir sjįlfsprottiš ašhald višskiptavina fjįrmįlafyrirtękja sżnt sig aš vera algjörlega misheppnašar. Įrvekni hvers einstaks borgara og višleitni til aš gęta hagsmuna sinna er eina leišin til aš hreinsa śt ósjįlfbęra starfsemi.

Megin nišurstaša RNA

Viš lestur skżrslu RNA um bankahruniš ętti flestum aš vera ljóst aš bankahruniš er fyrst og fremst žvķ um aš kenna aš eigendur og stjórnendur bankanna gįtu fariš og fóru vęgast sagt "glannalega" ķ lįnveitingum til sjįlf sķn og annarra og beittu mjög "óvöndušum" ašferšum viš aš hylja raunverulega stöšu bankanna svo ekki sé fastar aš orši kvešiš žótt ęrin įstęša sé til! Žetta er megin nišurstaša rannsóknarnefndarinnar og mjög brżnt aš žau sakamįl sem žurfa aš fį sinn gang ķ réttarkerfinu geri žaš įn tafar. 

Meira af žvķ sem virkar ekki? Nei takk!

Skżrslan er einnig til vitnis um įtakanlegt getuleysi FME til aš rękja skyldur sķnar og augljóst aš stofnunin hafši enga burši til aš fylgjast meš hvaš žegar hafši įtt sér staš ķ bönkunum hvaš žį aš koma ķ veg fyrir hruniš. Eftirlitsstofnanir ķ Bandarķkjunum, Bretlandi eša annars stašar sem eru mörgum stęršargrįšum stęrri en FME höfšu heldur enga möguleika į žvķ aš koma ķ veg fyrir hruniš. Žetta ętti aš vera aš bżsna sterk vķsbending um aš žetta fyrirkomulag virkar ekki. Žess utan ętti žaš aš vera sjįlfgefiš aš 'retróspektķft' eftirlit kemur ekki ķ veg fyrir aš "rįn" sé framiš og getur ķ besta falli rannsakaš rįnsvettvang og žannig stušlaš aš žvķ aš hęgt sé aš sękja gerendur til saka fyrir dómstólum.

Stęrš gjaldeyrisvaraforšans - Hlutverk sešlabanka

Réttlętingin fyrir žvķ aš eftirlitiš (FME) žurfi aš vaxa ķ takt viš bankakerfiš er sś aš rķkiš žurfi aš hlaupa undir bagga ef illa fer. Žaš sama į viš um stęrš gjaldeyrisvaraforšans. Hversu oft hafa landsmenn ekki heyrt aš gjaldeyrisvaraforšinn hafi žurft aš stękka af žvķ aš bankarnir voru oršnir svo stórir. Til hvers? Til aš hęgt sé aš "bjarga" žeim - 'beila žį śt'. Žarna liggur ein af grundvallar meinsemdum nśtķma bankastarfsemi. Meinsemdin er alžjóšleg, hśn er kerfislęg og hśn er ķ raun bundin ķ lög. Eitt af lögbundnum hlutverkum Sešlabanka er aš vera lįnveitandi til žrautavara (Lender of last resort). Žessi beina og óbeina rķkisįbyrgš sem fjįrmįlafyrirtęki skżla sér viš er ekki einungis réttlęting fyrir opinberu eftirliti heldur enn fremur fyrirkomulag sem eykur įhęttusękni ķ bankakerfinu (moral hazard) og eykur ķ sjįlfu sér lķkur į fjįrmįlalegum óstöšugleika og hruni.

Gripdeildarkapķtalismi eša von um bjartari framtķš

Žaš ętti aš vera augljóst aš besta leišin til aš fį banka (og bankakerfi) til aš hegša sér į skikkanlegan og «sjįlfbęran» hįtt sé aš notast til virkni hins frjįlsa markašar žar sem žeir sparifjįreigendur og ašrir lįnveitendur sem treysta óreišumönnum fyrir fé sķnu gera žaš į eigin reikning og risiko. Žaš er jafn augljóst aš markašurinn myndi fljótt og örugglega hreinsa śt žį banka sem ekki eru traustsins veršir. Ķ raun mį segja aš bankahruniš į Ķslandi (og ķ raun mun vķšar) sé slķk hreinsun - en žvķ mišur er skattfé (og peningaprentun meš tilheyrandi veršbólgu) notaš til aš tryggja aš sama ónżta kerfiš - sem gerir óreišumönnum kleift aš stunda "gripdeildarkapķtalisma" - heldur velli enn um sinn. Mašur getur žó vonaš aš orš višskiptarįšherra į Alžingi ķ dag séu fyrirheit um breytta og betri tķma ķ žessum efnum.

Ulfarsfell Reykjavik


mbl.is Aldrei aftur „too big to fail“
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Grein mķn ķ Berlingske Tidende - Fųrt bag lyset

Ķ byrjun vikunnar fjallaši leišari danska blašsins Berlingske Tidende um Icesave. Žar var afstašan afdrįttarlaus sś aš Ķslendingar ęttu aš aš "taka įbyrgš į krķsunni og borga" - veskś! Deginum įšur hafši hinn gešžekki Ķslandsvinur og utanrķkisrįšherra Danmerkur til margra įra, Uffe Elleman-Jensen, skrifaš į blogg Berlingske aš Ķsland žyrfti aš standa viš skuldbindingar sķnar - sérstaklega ef landiš gerši sér vonir um aš vera meš ķ "det europęiske fęllesskab" sem er krśttheiti Ellemanns fyrir ESB.

Ofangreind skrif uršu mér tilefni til aš skrifa stutta grein ķ žeim tilgangi aš verja mįlstaš Ķslendinga ķ Icesave-mįlinu śt frį žeim rökum sem ég taldi best žótt rķkisstjórn Ķslands hafi lįtiš undir höfuš leggjast aš kynna sjónarmiš Ķslands ķ erlendum fjölmišlum. Greinina sendi ég til Berlingske Tidende og var hśn birt bęši ķ prent og vefśtgįfum blašsins fimmtudaginn 11. mars 2010 og mį nįlgast hér.

FoertBagLyset BilledetekstSmall

Žar sem einn kunnasti  fjölmišlamašur Ķslands, Egill Helgason, hafši gert leišaraskrifum Berlingske góš skil ķ į bloggsķšu sinni vikunni lét ég Silfur Egils į Eyjunni vita af birtingu greinarinnar. Ég geri fastlega rįš fyrir aš Egill fylgi mįlinu eftir og lįti lesendur sķna vita af svargrein minni žegar hann hefur tök į...


Svikaforšakerfiš - og varšmenn žess

Eftirfarandi grein eftir mig birtist ķ Morgunblašinu ķ dag - 11. mars. 2010.

ŚtdrįtturŽaš er fįtķtt aš įlitsgjafar ķ ķslenskum fjölmišlum fęri fram rök ķ anda hins svokallaša austurķska hagfręšiskóla. “Nś fylgjum viš allir Keynes”, į Richard Nixon aš hafa sagt, og viršast rįšamenn vestan hafs og austan trśa žvķ aš hęgt sé aš komast upp śr kreppu meš lyfjablöndu Keynes: aukinni eyšslu og skuldsetningu, eins og nżleg dęmi sanna. Skemmst er frį žvķ aš segja aš austurķski hagfręšiskólinn tekur einarša afstöšu gegn Keynes og telur lyfjablöndu hans ķ raun eitur sem veldur kreppu fremur en aš koma ķ veg fyrir žęr.

PeterSchiff TiltLesendur Morgunblašsins fengu nżlega tękifęri til aš kynnast višhorfum austurķska hagfręšiskólans žegar blašiš birti vištal viš Peter Schiff hagfręšing og frambjóšanda til bandarķsku öldungadeildarinnar. Ašspuršur um afstöšu sķna til brotaforšakerfisins (fractional reserve banking), žar sem bönkum er einungis skylt aš halda eftir litlum hluta innistęšna, svaraši Schiff m.a.: “Mér sjįlfum finnst kerfi sem byggist į innleysanlegum innistęšum og brotaforša ekki sjįlfbęrt eša fjįrhagslega traust. En leyfum markašnum aš įkveša žaš.”

Ósjįlfbęrni brotaforšakerfisins, sem Schiff nefnir, felst ķ žvķ aš enginn banki hefur ašgang aš sjóšum til aš greiša öllum innstęšueigendum innstęšur sķnar samtķmis, ef žeir óska žess. Ķ raun geta bankar einungis borgaš brot af žeim fjįrmunum sem innstęšueigendur treysta bönkum fyrir į hverjum tķma. Vanalega er žessu lżst į žann veg aš enginn banki žoli “įhlaup” (bank run) – ž.e. žegar margir innstęšueigendur sama banka reyna aš taka śt fé sitt.

Svikaforšakerfi og innlįnstryggingar
MblGreinTiltEinn žekktasti hagfręšingur austurķska skólans, Murray N. Rothbard, kallar brotaforšakerfiš ekki “fractional reserve banking” heldur svikaforšakerfi (fraudulent reserve banking). Ķ merkri bók hans, “The Case Against The Fed”, mį finna ķtarlegan rökstušning gegn brotaforšakerfinu sem ķ stuttu mįli er lżst sem “löglegri fölsun”.

Rothbard rekur ķ bók sinni hvernig bandarķska innlįnstryggigarkerfiš var bśiš til ķ žvķ skyni aš blekkja almenning og telja honum trś um aš innstęšur vęru tryggar enda žótt bankarnir sjįlfir og bankakerfiš ķ heild vęri gjaldžrota. Śtilokaš vęri aš tryggja innstęšur viš žęr ašstęšur, enda eiga innstęšutryggingarsjóšir ekki eignir nema sem samsvarar broti af žeim innstęšum sem žeim er ętlaš aš tryggja.

Varšmenn kerfisins

Hiš svokallaša Icesave-mįl er eitt umdeildasta mįl ķslenskrar stjórnmįlasögu frį upphafi. Mįlefnalegum rökum til stušnings mįlstaš ķslenskra skattgreišenda um aš žeim bęri ekki aš įbyrgjast Icesave-skuldirnar hefur veriš żtt til hlišar af rķkisstjórn Ķslands, sem kallar sig “fyrstu hreinu vinstristjórnina”. Žess ķ staš hefur sjónarmišum bresku og hollensku rķkisstjórnanna veriš haldiš uppi af svo miklu haršfylgi af stjórnarlišum aš almenningur trśši žvķ aš Icesave-skuldirnar vęru “skuldbindingar okkar”.

Žessum röngu hugmyndum hefur nś veriš hrundiš og mį ķ žvķ sambandi benda į greinar Siguršar Lķndals, Lįrusar Blöndals og Stefįns Mįs Stefįnssonar. Til vara hefur nśverandi rķkisstjórn ališ į hugmynd um “sišferšilega įbyrgš” Ķslendinga į Icesave. Žess vegna eigi Ķslendingar skiliš hóprefsingu sem verši žjóšinni ógleymanleg įminning. Ekki dettur Dönum ķ hug aš žeir sem žjóš beri įbyrgš į skjalafalsi Stein Bagger og fölskum įrsreikningum fyrirtękis hans, IT Factory. Bandarķkjamönnum kemur heldur ekki til hugar aš žeir sem žjóš beri įbyrgš į svikamyllu Bernard Madoff. Ķ bįšum tilvikum var um aš ręša svik, skjalafals og önnur lögbrot.

Icesave reikningar Landsbankans ķ Hollandi og Bretlandi fólu aftur į móti ekki ķ sér önnur svik en žau sem eru innbyggš ķ alla nśtķma bankastarfsemi og byggja į brotaforšakerfi – og eru ekki talin varša viš lög. Žessu kerfi er nśverandi rķkisstjórn mjög ķ mun aš višhalda.

Nišurlag
Žaš er žvķ ekki ašeins brotaforšakerfiš sem austurķski hagfręšiskólinn varar viš heldur ekki sķšur innstęšutryggingakerfiš sem heldur uppi fölsku trausti almennings į bankakerfinu og gerir sparifjįreigendur andvaralausa og um leiš ófęra aš veita bönkum žaš ašhald sem er eina leišin til aš tryggja ešlilega višskiptahętti.

Tilraunir til aš lįta opinbert eftirlit koma ķ stašinn fyrir sjįlfsprottiš ašhald višskiptavina fjįrmįlafyrirtękja hefur sżnt sig aš vera algjörlega misheppnašar. Įrvekni hvers einstaks borgara og višleitni hans til aš gęta hagsmuna sinna er eina fęra leišin. Eingöngu į žann hįtt er unnt aš tryggja frelsi og fjįrhagslegt sjįlfstęši žjóšar og stušla aš almennri velsęld.

Ķ Icesave-mįlinu felast hagsmunir hollensku og bresku rķkisstjórnanna einkum ķ žvķ aš višhalda žvķ falska trausti sem almenningur hefur į bankakerfum heimsins. Nśverandi rķkisstjórn Ķslands viršist reišubśin til aš neyša ķslenska skattgreišendur til žess aš borga skuldir óreišumanna til žess aš višhalda žessu falska og innstęšulausa trausti.


Aš tryggja innistęšulaust traust

Inngangur

Hiš svokallaša Icesave-mįl er eitt umdeildasta mįl ķslenskrar stjórnmįlasögu. Pólitķskt lķf einstaka stjórnmįlamanna hefur veriš lagt aš veši og samstarf nśverandi stjórnarflokka hefur į köflum hangiš į blįžręši og mįliš valdiš śrsögn rįšherra śr rķkisstjórn og stušlaš aš klofningi hjį öšrum stjórnarflokknum, enda hafa forystumenn stjórnarflokkanna gengiš hart fram ķ aš afla mįlinu stušnings. Einstaka stjórnaržingmenn, sem lżst höfšu efasemdum eša andstöšu viš mįliš, voru beittir žrżstingi og žvķ ķtrekaš haldiš fram aš efnahagsleg einangrun, śtskśfun og önnur ógęfa myndi lenda į landi og žjóš ef Alžingi samžykkti ekki rķkisįbyrgš.

Žannig hefur mįlsvörn rķkisstjórnar Ķslands veriš – allt frį žvķ aš Steingrķmur J. Sigfśsson fjįrmįlarįšherra fęrši žjóšinni fyrstu fréttir af “glęsilegri nišurstöšu” samninganefndarinnar žar til Jóhanna Siguršardóttir forsętisrįšherra kvaš žjóšaratkvęšagreišslu um mįliš vera “markleysu” žar sem fyrir lęgi mun betra tilboš!

GreinaCollage 02sMįlefnalegum rökum til stušnings mįlstaš ķslenskra skattgreišenda um aš žeim bęri ekki aš įbyrgjast Icesave-skuldirnar hefur veriš żtt til hlišar af rķkisstjórn Ķslands. Žess ķ staš hefur sjónarmišum bresku og hollensku rķkisstjórnanna veriš haldiš uppi af svo miklu haršfylgi og af slķkum sannfęringarkrafti af stjórnarlišum aš ķslenskur almenningur trśši žvķ aš honum bęri lagaleg skylda til aš axla žessar byršar. Fólki var talin trś um aš Icesave-skuldir Landsbankans viš breska og hollenska sparifjįreigendur vęri “skuldbinding okkar”.

Žessum ranghugmyndum hefur nś veriš hrundiš. Fjölmargir mętir menn hafa fęrt gild rök til stušnings mįli Ķslands – rökum sem varša allt frį tęknilegum atrišum um mešferš krafna til stjórnarskrįrbundinna įkvęša um réttmętar skuldbindingar rķkisins. Ķ žvķ sambandi mį m.a. benda į greinar Siguršar Lķndals lagaprófessors, Lįrusar L. Blöndals hęstaréttarlögmanns og Stefįns Mįs Stefįnssonar lagaprófessors, auk žess sem samtökin InDefence hafa unniš ötullega aš žvķ aš kynna mįlstaš Ķslendinga, bęši fyrir Ķslendingum sjįlfum og erlendum fjölmišum.

Žaš er žó ekki fyrr en į allra sķšustu mįnušum, eftir aš vaxandi fjöldi mįlsmetandi erlendra ašila į borš viš ritstjóra Financial Times, hafa lżst stušningi viš mįlstaš Ķslands, aš ķslenskur almenningur hefur įttaš sig. Svo viršist sem vaxandi hópur almennings geri sér ķ dag grein fyrir žvķ aš hin svokallaša “skuldbinding okkar” ķ Icesave-mįlinu er ekki til. Žaš er žvķ ešlileg og réttlįt krafa Ķslendinga aš į žaš verši lįtiš reyna fyrir žar til bęrum dómsstólum hvort meint skuldbinding sé fyrir hendi.

Ķ millitķšinni er žaš óešlilegt og andstętt hagsmunum Ķslands aš lįta undan óbilgjörnum kröfum Breta og Hollendinga žótt hęgt sé aš hafa į žvķ nokkurn skilning aš yfirdrifnar žvingunarašgeršir bresku rķkistjórnarinnar hafi skotiš ķslenskum rįšamönnum skelk ķ bringu žegar óvissan og hręšslan var hér sem mest.

Sišferšileg įbyrgš – sameiginleg refsing

Frį upphafi – og žó enn meir eftir žvķ sem fjaraš hefur undan rökum um lagalegar skuldbindingar Ķslendinga ķ Icesave-mįlinu – hefur boriš į žvķ aš undanlįtsemi nśverandi rķkistjórnar gagnvart kröfum Breta og Hollendinga hafi veriš réttlętt meš vķsan ķ “sišferšilega įbyrgš” Ķslendinga. Vandasamt er aš gera grein fyrir žvķ hvernig talsmenn žessa sjónarmišs telja aš sś sišferšilega įbyrgš sé tilkomin. Žó mį segja aš endurtekiš stef ķ žessari ranghugmynd sé sś aš ķslenskir kjósendur beri įbyrgš į žvķ stjórnarfari og andrśmslofti sem į aš hafa myndast į Ķslandi į undanförnum įrum – engar reglur hafi gilt um fjįrmįlastarfsemi hér į landi, lķtiš sem ekkert eftirlit hafi veriš, einkavęšing, gręšgisvęšing, óheft frjįlshyggja, o.s.frv. – og žvķ sé ešlilegt aš landsmenn taki śt sameiginlega refsingu og bęti žaš tap sem Bretar og Hollendingar hafi oršiš fyrir ķ žessu andrśmslofti.

Of langt mįl er aš hrekja hér allar stašreyndavillur og rökleysur žeirra sem ališ hafa į ranghugmyndinni um “sišferšilega įbyrgš” Ķslendinga į Icesave. En vert er aš benda į aš žęr reglur, sem gilda um fjįrmįlastarfsemi į Ķslandi, eru ķ ašalatrišum hinar sömu og gilda ķ öšrum vestręnum löndum, enda bróšurparturinn af gildandi lögum um fjįrmįlastarfsemi į Ķslandi bein žżšing laga sem gilda innan ESB og gildistaka žeirra ķ ķslenska löggjöf tilkomin vegna beinna tilskipana frį ESB. Ķslensk lög um innistęšutryggingar (lög nr. 98/1999) er dęmi um slķka löggjöf.

Vefritiš Andrķki hefur ķtrekaš bent į žį stašreynd aš lög um ķslenskan fjįrmįlamarkaš eru mörg og umfangsmikil enda vandfundin sś starfsemi sem er jafn kyrfilega bundin ķ lögum og reglum og undir jafn miklu eftirliti. Hinn 5. febrśar 2009 birtust auglżsingar ķ Morgublašinu, Fréttablašinu og Višskiptablašinu frį Andrķki žar sem vakin er athygli į žessari stašreynd. Engu aš sķšur hafa rįšherrar nśverandi rķkisstjórnar og żmsir ašrir įlitsgjafar, sem almenningur hefur tališ įstęšu til aš taka trśanlega, ķtrekaš komist upp meš aš halda žvķ fram ķ fjölmišlum aš meginįstęša bankahrunsins og undirliggjandi orsök Icesave-mįlsins hafi veriš ónógar reglur og brostiš eftirlit. Žessari röngu sjśkdómsgreiningu er sķšan fylgt eftir meš žvķ aš bjóša stęrri skammt af ónżtu mešali: fleiri reglur og meira eftirlit.

Fyrir utan žį margkvešnu öfugmęlavķsu um aš ķslenskur fjįrmįlamarkašur hafi starfaš ķ lagalegu tómarśmi byggir mįlflutningurinn um sišferšilega įbyrgš Ķslendinga og réttlętingin fyrir Icesave-samningunum į forkastanlegri hugmynd um “sameiginlega refsingu” (e. collective punishment) sem žykir ekki forsvaranleg ķ grunnskólum landsins og hefur veriš bönnuš ķ millirķkjadeilum skv. 4. gr. Genfarsįttmįlans.

Af einhverjum įstęšum hafa nśverandi stjórnvöld į Ķslandi, sem kalla sig “fyrstu hreinu vinstristjórnina”, įkvešiš aš lįta undan öllum kröfum Breta og Hollendinga og gengiš hart fram ķ aš įbyrgš į Icesave-mįlinu skuli falla į almenning į Ķslandi.

BaggerMadoffIcesaveEkki dettur Dönum ķ hug aš žeir sem žjóš beri įbyrgš į skjalafalsi Stein Bagger og fölskum įrsreikningum fyrirtękis hans, IT Factory. Bagger og fyrirtęki hans bįru danska kennitölu, störfušu undir dönsku eftirliti og vöktu mikla ašdįun og hlutu mikiš lof danskra fjölmišla og atvinnulķfs. Bagger var valinn višskiptamašur įrsins af einu virtasta endurskošunarfyrirtęki Danmerkur og tvö įr ķ röš var IT Factory vališ upplżsingatęknifyrirtęki įrsins af Computerworld. Ekki dettur Bandarķkjamönnum heldur ķ hug aš žeir sem žjóš beri įbyrgš į svikamyllu Bernard Madoff sem talin er aš hafi kostaš fjįrfesta um 18 milljarša bandarķkjadala.

Ķ bįšum tilvikum var um aš ręša svik, skjalafals og önnur lögbrot. Icesave reikningar Landsbankans ķ Hollandi og Bretlandi fólu aftur į móti ekki ķ sér önnur svik en žau sem eru innbyggš ķ alla nśtķma bankastarfsemi og byggja į brotaforšakerfi (fractional reserve banking) – og eru ekki talin varša viš lög. Um žau svik veršur fjallaš hér aš nešan.

Innbyggt greišslužrot bankakerfis

Žótt hér verši ekki gerš tilraun til aš rekja žróun bankastarfsemi er mikilsvert ķ tengslum viš Icesave-mįliš aš skilja eitt tiltekiš einkenni nśtķma bankastarfsemi. Einkenniš er žaš aš enginn banki hefur ašgang aš sjóšum til aš greiša öllum innistęšueigendum bankans innistęšur sķnar ef žeir óskušu žess. Ķ raun geta bankar einungis borgaš lķtiš brot af žeim fjįrmunum sem innistęšueigendur treysta bönkum fyrir į hverjum tķma. Vanalega er žessu lżst į žann veg aš enginn banki žoli “įhlaup” (bank run) – ž.e. žegar margir innistęšueigendur sama banka reyna aš taka śt fé sitt.

Žeir sem ašhyllast hinn svokallaša austurķska hagfręšiskóla hafa lengi gagnrżnt žetta fyrirkomulag og bent į aš slķkt kerfi feli ķ sér innbyggt greišslužrot sem geti komiš fram af minnsta tilefni. Slķkt kerfi sé ķ raun algjörlega ósjįlfbęrt og geti žvķ ekki stašist til lengdar eins og dęmin sanni. Einn af kunnari hagfręšingum austurķska skólans, Murray N. Rothbard, kallar brotaforšakerfiš ekki “fractional reserve banking” heldur svikaforšakerfi – “fraudulent reserve banking”. Ķ merkri bók sinni, “The Case Against The Fed”, fjallar Rothbard um tilurš gjaldmišla, stofnun Sešlabanka Bandarķkjanna (The Federal Reserve System) og eiginleika nśtķma banka- og peningakerfa. Žar mį m.a. finna ķtarlegan rökstušning hans gegn brotaforšakerfinu sem ķ stuttu mįli er lżst sem “löglegri fölsun” (Legalized Counterfeiting). Um tilurš innistęšutryggingar segir Rothbard:

By the advent of Franklin Roosevelt, the fractional-reserve banking system had collapsed, revealing its inherent insolvency; the time was ripe for a total and genuine reform, for a cleansing of the American monetary system by putting an end, at long last, to the mendacities and the seductive evils of fractional-reserve banking. Instead, the Roosevelt Administration unsurprisingly went in the opposite direction: plunging into massive fraud upon the American public by claiming to rescue the nation from unsound banking through the new Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC).

Žannig lżsir Rothbard žvķ hvernig bandarķska innlįnstryggingarkerfiš var bśiš til ķ žvķ skyni aš blekkja almenning og telja honum trś um aš bankainnistęšur žeirra vęru tryggar enda žótt bankarnir sjįlfir og bankakerfiš ķ heild vęri gjaldžrota. Śtilokaš sé aš tryggja innistęšur viš žęr ašstęšur enda eiga innistęšutryggingarsjóšir ekki eignir nema sem samsvara broti af žeim innistęšum sem žeim er ętlaš aš tryggja.

Rothbard bendir einnig į aš ķ raun sé žaš blekking aš nota oršiš „trygging“ ķ žessu sambandi enda snśist raunverulegar tryggingar um žann valmöguleika fólks aš geta variš sig gegn ófyrirsjįanlegum og handahófskenndum įföllum. Eins og sagan sżnir eru lausafjįrvandamįl fjįrmįlastofnana ekki handahófskenndir atburšir įn tengsla heldur hringrįs žar sem vandręši eins banka smitast fljótt til annarra banka.

Nišurlag

Žaš er žvķ ekki ašeins brotaforšakerfiš sem austurķski hagfręšiskólinn hefur varaš viš og talaš gegn įratugum saman heldur ekki sķšur innistęšutryggingakerfiš sem heldur uppi fölsku trausti almennings į bankakerfinu og gerir sparifjįreigendur andvaralausa og um leiš ófęra aš veita bönkum žaš ašhald sem er eina leišin til aš tryggja ešlilega višskiptahętti.

Tilraunir til aš lįta reglugeršaskóg og opinbert eftirlit koma ķ stašinn fyrir sjįlfsprottiš ašhald višskiptavina fjįrmįlafyrirtękja hafa sżnt sig aš vera algjörlega misheppnašar. Įrvekni hvers einstaks borgara og višleitni til aš gęta hagsmuna sinna er eina leišin til aš hreinsa śt ósjįlfbęra starfsemi. Eingöngu žannig mį tryggja frelsi og sjįlfstęši žjóšarinnar og stušla aš almennri velsęld.

Ķ Icesave-mįlinu felast hagsmunir hollensku og bresku rķkisstjórnanna einkum ķ žvķ aš višhalda žvķ innistęšulausa trausti sem almenningur hefur į bankakerfum heimsins. Nśverandi rķkisstjórn Ķslands viršist reišubśin til aš neyša ķslenska skattgreišendur til žess aš borga skuldir óreišumanna til žess aš višhalda žessu falska, innistęšulausa trausti.

 

- oo -

Frekari upplżsingar

The Mises Institute.: Stofnun sem kennd er viš einn af frumkvöšlum austurķska hagfręšiskólans, Ludwig von Mises.

The Case Against The Fed: Bók Rothbard sem PDF (einnig fįanleg įn endurgjalds į iTunes U).

Dead Banks Walking: Grein eftir forseta Mises-stofnunarinnar, Douglas French, um slęm įhrif innlįnstrygginga. Fyrirlestur French um sama efni į Youtube.

Money, Banking and the Federal Reserve: Myndband frį Mises-stofnuninni sem m.a. byggir į skrifum Rothbard og Mises.

Money, Bank Credit, and Economic Cycles: Bók (Hlaša nišur sem PDF) eftir spęnska hagfręšinginn Jesśs Huerta de Soto um mįliš.


mbl.is Mikill įhugi erlendra mišla
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband